Në fshatin Mejë, në luginën e Çaragojit, kisha e vogël ndodhet pranë një varreze të re. Aty ku gurët e ftohtë mbajnë emra të djemve 17-vjeçarë dhe burrave që nuk arritën kurrë të mbushnin mjekrën, nënat vijnë ende çdo prill. Njëra prej tyre, Hava, ngre gishtat mbi gur e thotë: “Erdhën, na ndanë djemtë nga karvani dhe kurrë nuk i pamë më.” Të paktën 377 njerëz — statistikat flasin deri në 500 — u ekzekutuan brenda dy ditësh në prill 1999, në atë që sot mbahet mend si Masakra e Mejës. Në Mejë heshtja i vrau dy herë. A do ta lejojmë të ndodhë sërish, qoftë edhe larg nesh?
Trashëgimia jonë: Kujtesë që na detyron
Për ta kuptuar peshën e fjalës “gjenocid”, mjafton të kthehemi 26 vite pas…
Kosova e njeh fort çmimin e heshtjes ndërkombëtare. Brenda dymbëdhjetë javësh, mbi 850,000 shqiptarë u dëbuan jashtë kufijve të krahinës; qindra mijëra të tjerë u shpërngulën brenda vendit. Dhjetëra mijëra shtëpi u dogjën, të moshuarit u përzunë nga oxhaqet ku kishin lindur dhe 1,133 fëmijë u vranë ose u zhdukën — një numër që ende kumbon në raportet e Qendrës për të Drejtën Humanitare.
Pak muaj më herët, më 15 janar 1999, Reçaku u bë sinonim i mizorisë: 45 civilë, mes tyre dy gra dhe një fëmijë 13-vjeçar, u gjetën të shtrirë në një llogore mbi fshat. Pamjet tronditëse detyruan botën të përdorte fjalën “masakër”.
Këto statistika nuk janë thjesht numra; janë njolla gjaku në historinë tonë kolektive. Pikërisht sepse i përjetuam vetë, kemi një detyrim moral të mos e pranojmë gjenocidin dhe urinë si armë në asnjë qoshe të planetit.
Fjala që vret
Çdo fushatë spastrimi etnik nis me fjalë që e zhveshin tjetrin nga dinjiteti. Kur serbët i quanin shqiptarët “terroristë” kolektivë, justifikonin përndjekjen e fëmijëve e pleqve si “dëme anësore”. Kur nazistët i portretizonin hebrenjtë “parazitë”, hapnin rrugën për krematoriumet. Sot, kur dëgjojmë thirrje për “uria deri në dorëzim” apo “rrafshim territoreve”, duhet të na ndizet alarmi: brenda saj fshihet i njëjti mekanizëm çnjerëzimi.
Një popull që ka varret e Reçakut e Mejës në pragun e shtëpisë e di se fjala shndërrohet në urdhër, urdhri në burra me armë, e armët në varre.
Uria që rrënon
Uria e qëllimshme — bllokimi i karvanëve me ushqim, bombardimi i depove të grurit, pengimi i ndihmës humanitare — është sot ndër mjetet më cinike të luftës. Ajo synon civilët, fëmijët, gratë shtatzëna. As kartat ndërkombëtare nuk e fshehin: është krim lufte i pastër.
Sa herë heshtim, u japim leje që ta bëjnë prapë.
Nëse sot ne, kosovarët, pranojmë që diku tjetër fëmijët të lihen pa qumësht, thasët e miellit të rrinë peng në kamiona, nesër dikush mund ta përdorë të njëjtin justifikim kundër nesh, ose kundër fqinjëve tanë. Çfarë pranojmë sot, u bie në pjesë fëmijëve tanë nesër.
Arsyet pse s’mund të rrimë duarkryq
- Solidariteti është mburoja jonë: Kombet e vogla mbijetojnë sepse ngrenë zërin kur shkelet dinjiteti njerëzor. Çdo deklaratë publike, marshim paqësor apo postim online shton presion mbi agresorin.
- Premtimi ndaj të rënëve: Në varrezën e Mejës mbishkrimi “Mos harro” nuk është klishe, është mandat. Memoria pa veprim kthehet në muze dhimbjeje; memoria me veprim kthehet në katalizator ndryshimi.
- Parandalimi i radikalizmit: Kur thirrjet për hakmarrje kundër civilëve kalojnë pa kundërshtim, hapet terren për ekstremistët. Të flasësh kundër dëbimit masiv dhe urisë është investim në sigurinë tonë afatgjatë.
Si ta ngremë zërin?
- Fjalët publike: Media e lirë në Kosovë ka trashëguar misionin e vitit 1999. Editorialet, podcast-et e rrjetet sociale mund t’i kujtojnë botës se uria e fëmijëve nuk është “kolateral”, por krim.
- Diplomacia qytetare: Peticione drejtuar parlamentarëve tanë dhe deputetëve në Parlamentin Evropian (PE) kërkojnë sanksione ndaj atyre që përdorin bllokadën ushqimore si mjet presioni.
- Arsimi: Shkollat mund të përfshijnë debate mbi etikën e luftës, duke lidhur Reçakun me boshtin moral global “Kurrë Më”.
- Arti & kultura: Filma, ekspozita fotografike, performanca teatrore që kujtojnë fëmijët e vrarë bëhen urë emocionale për opinionin ndërkombëtar.
Një pasqyrë që na mban përgjegjës
Në fund, çështja nuk ka të bëjë vetëm me solidaritetin ndaj të tjerëve; ka të bëjë me identitetin tonë. Nëse sot pranojmë justifikimin e urisë e gjenocidit, tradhtojmë varret që kemi betuar të mos i harrojmë. Heshtja dëmton viktimat e sotme, zhbën sakrificat e djeshme dhe komprometon sigurinë e nesërme.
Prandaj, sa herë që dëgjoni fraza si “le t’i lëmë të uritur derisa të dorëzohen”, kujtoni karvanët e Prizrenit me të cilët edhe unë kalova kufirin drejt Shqipërisë, kur fëmijët vraponin zbathur e plumbat fishkëllyenin mbi kokë. Kujtoni nënat që gërmonin me duar në baltë për të gjetur mbetjet e foshnjave përgjatë lumenjve të përgjakur të vitit 1999. Mos harroni: gjuha që mohon fëmijët e tjetrit sot, nesër do të gjejë justifikim të mohojë edhe fëmijët tanë.
Dhe mbi të gjitha, kujtoni mësimin e historisë sonë: Zëri është arma më e fuqishme kundër gjenocidit dhe urisë. Të mos e lëmë kurrë në heshtje.